Blog prawniczy

Wady oświadczenia woli

Wady oświadczenia woli

Niezgodność pomiędzy wolą a jej przejawem lub po prostu sam brak woli przy podejmowaniu decyzji wywołującej określone skutki prawne skutkuje wadliwością oświadczenia woli. Pojęcie wady oświadczenia woli można więc zakwalifikować jako taki stan faktyczny, który uzasadnia uznanie oświadczenia woli za nieskuteczne. Z taką sytuacją mamy jednak do czynienia tylko wówczas, gdy zaistnieją przesłanki ukształtowane przepisami prawa. Niemniej za prawidłowe oświadczenie woli uznać należy dopiero takie, które jest zgodne z wolą składającego i jednocześnie takie, które zostało przez niego uzewnętrznione w postaci oświadczenia. Każda sprawa wymaga indywidulanego rozpatrzenia oraz analizy, tak aby w sposób właściwy ocenić prawidłowość złożonego oświadczenia woli.

Ustawodawca w kodeksie cywilnym za wady oświadczenia woli wpływające na jego skuteczność prawną uznał: brak świadomości albo swobody powzięcia i wyrażenia woli, pozorność oświadczenia woli, błąd co do treści czynności prawnej albo zniekształcenie oświadczenia woli, podstęp, a także groźbę.

Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 maja 2016 r. wskazał, iż:

stanem wyłączającym świadomość jest taki stan, który wywołuje brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych i cudzych, a także niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Za stan wyłączający swobodę uznaje się natomiast sytuację występowania niemożliwego do przełamania wewnętrznego przymusu postąpienia w określony sposób wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2016 r., sygn. akt: V CSK 578/15

Prawidłowości złożonego oświadczenia woli, w przypadku podejrzenia zaistnienia powyższych przesłanek zależy od okoliczności faktycznych, do których należy ustalenie stanu świadomości i zdolności do kierowania swoim postępowaniem przez osobę składającą oświadczenie.

Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może być rozumiany tylko jako stan, w którym możliwość wolnego wyboru jest całkowicie wyłączona. Sugestia osób trzecich nie wyłącza swobody powzięcia decyzji. W przeciwnym wypadku niemal każde oświadczenie woli byłoby dotknięte wadą, rzadko bowiem człowiek działa zupełnie swobodnie Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., sygn. akt III CK 523/02

Stwierdzenie depresji istniejącej u strony czynności prawnej nie przemawia automatycznie za nieważnością złożonego przez nią oświadczenia woli. Konieczne jest do takiego ustalenia wykazanie, że strona umowy była w czasie składania oświadczenia woli w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, I Wydziału Cywilnego z dnia 9 marca 2011 r., sygn. akt I ACa 1506/10

Nieważne jest także oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Jeżeli oświadczenie takie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według właściwości tej czynności. Pozorność to różnica pomiędzy treścią oświadczenia, a wolą wywołania określonych skutków prawnych. Kluczowym i niezbędnym elementem pozorności jest przy tym zarówno wiedza, jak i zgoda obu stron takiej czynności. Osoba składająca takie oświadczenie ma więc zamiar niewywołania w rzeczywistości określonego skutku prawnego, z jednoczesnym zamiarem przedstawienia nieprawdziwego stanu rzeczy osobom trzecim. Zachodzi wtedy świadoma, z góry założona sprzeczność między złożonym oświadczeniem, a realnym zgodnym zamiarem obu stron czynności prawnej.

Celem działania pozornego jest upozorowanie woli stron na zewnątrz i wytworzenie przeświadczenia dla określonego kręgu (otoczenia), nie wyłączając organów władzy publicznej, że czynność o określonej treści została skutecznie dokonana. Konsekwencją takiego działania jest uznanie takiego oświadczenia za nieważne, pozbawione cechy konstytutywności wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2004 r., w sprawie o sygn. akt III CK 456/02

W razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Jeżeli jednak oświadczenie woli było złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć; ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej. Z błędem mamy więc do czynienia, wówczas gdy zaistnieje różnica pomiędzy wolą a jej wyrazem (oświadczeniem), która wywołana jest mylnym wyobrażeniem co do treści dokonywanej czynności prawnej.

Tytułem przykładu, gdy podpiszemy umowę, która wywoła następnie skutki tego rodzaju, iż doprowadzą one nas do obiektywnego przeświadczenia, iż wprowadzono nas w błąd, a wiedza, którą powzięlibyśmy przed podpisaniem umowy, skutecznie przed złożeniem podpisu by Nas uchroniła, możemy powołać się na wadę oświadczenia woli. Wówczas należy wykazać, że składając oświadczenia woli przy zawieraniu umowy, działaliśmy pod wpływem błędu co do przedmiotu umowy, że błąd wywołała strona pozwana i że był to błąd istotny, a także, że skutecznie uchyliliśmy się od skutków złożonego oświadczenia woli co w konsekwencji usprawiedliwiać będzie nasze roszczenie o ustalenie nieważności umowy. Taką prawidłową kolejność postępowania potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 czerwca 2006 r., w sprawie o sygn. akt IV CSK 169/05.

W przedmiotowej sprawie błąd polegał na fałszywym przekonaniu powodów, iż kupują działkę nadającą się w sensie technicznym do postawienia na niej budynku mieszkalnego w sposób niewymagający ponadprzeciętnych starań i kosztów w przystosowaniu gruntu do planowanej zabudowy, podczas, gdy okazało się, że w miejscu usytuowania budynku pod powierzchnią gruntu przebiegał kolektor melioracyjny, który, bez specjalnego zabezpieczenia stwarzał stan zagrożenia dla budowli. Przy zastosowaniu wymaganego zabezpieczenia przekreślał nadto z ekonomicznego punktu widzenia racjonalność wykorzystania działki na budownictwo mieszkaniowe.

Nadto należy również pamiętać, iż samo zniekształcenie oświadczenia woli przez osobę użytą do jego przesłania ma takie same skutki, jak błąd przy złożeniu oświadczenia. Taka regulacja ma na celu zapobieżenie skutkom zmiany treści oświadczenia woli przez osobę przenoszącą to oświadczenie (posłańca) do adresata. Za posłańca uważa się osobę, która przenosi oświadczenie woli innego podmiotu, nie składa więc tym samym własnego oświadczenia woli. W rolę posłańca może wdać się chociażby poczta lub firma kurierska. Skutkiem zniekształcenia oświadczenia woli przez posłańca może być jego odpowiedzialność odszkodowawcza względem osoby, której oświadczenie przenosił. Sąd z kolei uzna oświadczenie za zniekształcone tylko wtedy, jeśli zniekształcenie było istotne.

Jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie był istotny, jak również wtedy, gdy nie dotyczył treści czynności prawnej. Wywołanie błędu przez adresata oświadczenia woli u składającego oświadczenie nastąpić może w sposób zamierzony lub niezamierzony. Tylko działanie intencjonalne ma charakter podstępny. Podstęp jest więc kwalifikowaną postacią błędu, od którego skutków można chylić się nawet wtedy, jeśli błąd był nieistotny i nie dotyczył treści czynności prawnej. Należy jednak pamiętać, iż

niezapoznanie się przez stronę umowy z treścią podpisywanego dokumentu nie może być uznane za podstęp wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 18 września 2015 r., sygn. akt: I ACa 369/15, Legalis

Kto złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, ten może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe. Ograniczenie swobodnej możliwości podjęcia decyzji może być ograniczona przez przymus. Groźba polega na wywołaniu w sposób bezprawny u osoby składającej oświadczenie woli stanu obawy, który wpłynął następczo na podjęcie decyzji o samym złożeniu lub także o treści oświadczenia woli. Groźba musi być kumulatywnie bezprawna, poważna oraz wywołująca stan obawy.

Tytułem przykładu

posługiwanie się groźbą samobójstwa w celu wymuszenia złożenia określonego oświadczenia woli stanowi groźbę bezprawną wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 1970 r., sygn. akt I CR 571/69

Z kolei

zagrożenie rozwiązania umowy o pracę w wyniku odstąpienia od umowy albo wypowiedzenia umowy uzasadnione tym, że druga strona umowy nie wykonuje lub nienależycie wykonuje obowiązki wynikające z umowy, nie jest działaniem bezprawnym wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2002 r., sygn. akt II CKN 1076/00

Aby skutecznie powołać się na wadę oświadczenia woli należy pamiętać, że uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie pod wpływem błędu lub groźby, następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie. Brak przy tym poza wymogiem zachowania formy pisemnej, innych restrykcji wymaganych do uznania złożenia takiego oświadczenia za skuteczne. Tym samym każde oświadczenie, wyrażające w sposób jasny wolę uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia, będzie wystarczające. Niemniej oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych błędu może być złożone również bezpośrednio do sądu, w piśmie procesowym, w formie pozwu.

Samo uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych nie jest bezterminowe, stąd należy działać jak najszybciej i nie odkładać dochodzenia swoich praw w czasie. Takie uprawnienie wygasa w przypadku błędu już z upływem roku od jego wykrycia, natomiast w razie groźby z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Terminy te nie mogą być wydłużone ani skrócone przez inną czynność prawną. Osoba, która korzysta z wyżej wskazanych instytucji nie musi jednak udowadniać, że termin nie upłynął.

Jeżeli złożyli Państwo oświadczenie woli, które uważacie za wadliwe, bądź któraś z osób najbliższych sygnalizuje, iż mogła w sposób bezprawny zostać nakłoniona do podjęcia czynności, które wywołały bądź wywołają określone, często niekorzystne skutki dla niej samej czy jej najbliższych, skorzystajcie z zakładki kontaktowej na naszej stronie i zweryfikujcie swoje wątpliwości oraz szanse na uchylenie się od skutków zawartych umów, zapisów testamentowych oraz wszelkich innych czynności z pomocą naszych specjalistów.

Szukasz sprawdzonego radcy prawnego?

Skontaktuj się ze mną